BÀ HUỲNH THỊ LỊCH VÀ NGÀNH CAO SU - NƠI THẬP THỦ ĐẠO BƯỚC TỪ KINH NGHIỆM DÂN GIAN VÀO TÀI LIỆU HUẤN LUYỆN

Trong hành trình tìm lại cuộc đời và sự nghiệp của Lương y Huỳnh Thị Lịch, có một ngành nghề xuất hiện như một dấu nối đặc biệt: ngành cao su.
Theo những tư liệu hiện còn được lưu truyền, vùng cao su miền Đông Nam Bộ không chỉ gắn với một phần cuộc đời bà Lịch mà còn là nơi phương pháp bấm huyệt của bà có một bước chuyển quan trọng:
- TỪ KINH NGHIỆM THỰC HÀNH → ĐƯỢC QUAN SÁT → ĐƯỢC GHI CHÉP → ĐƯỢC HỆ THỐNG HÓA → ĐƯỢC ĐƯA VÀO HUẤN LUYỆN.
Đối với lịch sử Thập Thủ Đạo, đây là một dấu mốc rất đáng trân trọng và tiếp tục nghiên cứu.

1. NGÀNH CAO SU TRONG HÀNH TRÌNH CUỘC ĐỜI BÀ LỊCH

Một số câu chuyện và bài viết về thời niên thiếu của bà Huỳnh Thị Lịch nhắc đến việc bà rời miền Bắc vào Nam khi còn rất trẻ, với hy vọng tìm việc tại các đồn điền cao su ở miền Đông Nam Bộ.
Tuy nhiên, những thông tin hiện có về năm tháng, địa điểm, hành trình và hoàn cảnh cụ thể chưa hoàn toàn thống nhất. Vì vậy, phần tiểu sử này cần được xem là nguồn kể lại, tiếp tục đối chiếu với hồ sơ hộ tịch, tư liệu gia đình, tài liệu ngành cao su và lời kể của những người từng biết bà.
Dù vậy, có một sự trùng hợp giàu ý nghĩa: nhiều năm sau, chính ngành cao su lại góp phần lưu giữ một phần quan trọng trong di sản bấm huyệt của bà.
Có thể nói, cao su vừa hiện diện trong những câu chuyện về buổi đầu cuộc đời, vừa trở thành một dấu mốc trong quá trình Thập Thủ Đạo được ghi chép và truyền dạy.

2. TỪ NGƯỜI THỰC HÀNH BẤM HUYỆT ĐẾN ĐỐI TƯỢNG ĐƯỢC THEO DÕI VÀ GHI CHÉP

Một tư liệu quan trọng mang tên:
- BAN Y TẾ – TỔNG CỤC CAO SU
TÀI LIỆU HUẤN LUYỆN – BẤM HUYỆT CHỮA BỆNH
Phần mở đầu của tài liệu cho biết nội dung được ghi lại từ phương pháp nhận định và chữa bệnh bằng bấm huyệt của Lương y Huỳnh Thị Lịch, chủ yếu dựa trên kinh nghiệm thực hành của bà.
Tài liệu cũng nhắc đến vai trò của bác sĩ Hồ Kiên, người đã dành thời gian học hỏi, theo dõi thực tế và ghi chép phương pháp nhằm góp phần gìn giữ, phổ biến và sử dụng trong huấn luyện.
Đây là một bước ngoặt quan trọng. Trước đó, phương pháp chủ yếu được truyền theo lối:
- THẦY LÀM – TRÒ QUAN SÁT – CẦM TAY CHỈ VIỆC – THỰC HÀNH TRỰC TIẾP.
Từ giai đoạn này, kiến thức bắt đầu được:
- QUAN SÁT – GHI CHÉP – PHÂN LOẠI – MÔ TẢ – BIÊN SOẠN THÀNH TÀI LIỆU.
Đối với một phương pháp hình thành từ kinh nghiệm dân gian và thực hành lâu năm, sự chuyển đổi ấy có ý nghĩa rất lớn. Nó giúp kiến thức vượt khỏi phạm vi trí nhớ của một cá nhân để bước đầu trở thành tài sản có thể lưu giữ, truyền đạt và đối chiếu.

3. BÁC SĨ HỒ KIÊN – NGƯỜI GÓP PHẦN GHI LẠI DI SẢN

Khi viết lịch sử Thập Thủ Đạo, chúng ta cần đặt bà Huỳnh Thị Lịch ở vị trí trung tâm, đồng thời ghi nhận những người đã góp công quan sát, ghi chép và truyền lại phương pháp.
Trong số đó, bác sĩ Hồ Kiên là một nhân vật đặc biệt cần được tiếp tục tìm hiểu.
Theo phần giới thiệu trong tài liệu của Ban Y tế – Tổng cục Cao su, bác sĩ Hồ Kiên đã đến học phương pháp bấm huyệt của bà Lịch, theo dõi việc thực hành và ghi lại thành tài liệu phục vụ huấn luyện. Một số tài liệu lưu truyền về sau cũng nhắc đến các nội dung được cho là có liên quan đến những ghi chép của ông, gồm hệ thống huyệt, cách quan sát người bệnh và một số thao tác của Thập Thủ Đạo.
Nếu không có những người kiên trì ghi chép như bác sĩ Hồ Kiên, nhiều kỹ thuật của bà Lịch có thể chỉ còn tồn tại trong ký ức rời rạc của các học trò.
Vì vậy, những tư liệu cần tiếp tục tìm kiếm gồm:
● Tiểu sử và quá trình công tác của bác sĩ Hồ Kiên;
● Bản ghi chép ban đầu và các bản thảo trước khi in;
● Mối liên hệ giữa các ghi chép tại Tiền Giang với tài liệu của ngành cao su;
● Danh sách các lớp huấn luyện, giảng viên và học viên;
● Ảnh tư liệu, thư từ, sổ tay, giấy chứng nhận và hồ sơ chuyên môn;
● Những người từng làm việc hoặc học cùng ông trong giai đoạn đó.
Nếu tìm lại được các nguồn này, lịch sử Thập Thủ Đạo sẽ có thêm những chứng cứ đáng tin cậy và cụ thể hơn.

4. TÀI LIỆU HUẤN LUYỆN CỦA NGÀNH CAO SU GHI LẠI NHỮNG GÌ?

Giá trị của tài liệu không chỉ nằm ở việc liệt kê một số huyệt. Nội dung được sắp xếp tương đối có hệ thống, phản ánh nỗ lực chuyển một phương pháp thực hành thành tài liệu có thể dùng để hướng dẫn người học.
Theo những bản hiện còn được lưu truyền, tài liệu đề cập đến:
● Hoàn cảnh hình thành khoa Thập Thủ Đạo;
● Cách quan sát và nhận định tình trạng người bệnh theo kinh nghiệm của bà Lịch;
● Những nguyên tắc chung khi bấm huyệt;
● Một số huyệt, đường tác động và mối liên hệ được mô tả với kinh lạc;
● Các thủ pháp thực hành bằng bàn tay và ngón tay;
● Yêu cầu đối với người học và việc rèn luyện kỹ thuật trực tiếp;
● Cách xử trí một số phản ứng bất lợi có thể xảy ra trong khi thao tác;
● Những phương pháp từng được áp dụng cho nhiều tình trạng bệnh khác nhau.
Điều đáng chú ý là tài liệu không tự nhận mình là một công trình nghiên cứu y học hiện đại hoàn chỉnh. Cách trình bày này cho thấy người biên soạn đã nhận biết sự khác nhau giữa:
- KINH NGHIỆM THỰC HÀNH LÂM SÀNG
và
- NGHIÊN CỨU KHOA HỌC CÓ THIẾT KẾ, ĐỐI CHỨNG VÀ THEO DÕI.
Sự phân biệt ấy vẫn còn nguyên giá trị đối với chúng ta ngày nay. Tôn trọng di sản không có nghĩa là xem mọi lời kể hay kết quả quan sát là bằng chứng khoa học đã được xác lập. Điều cần làm là bảo tồn trung thực, thực hành an toàn và từng bước đánh giá bằng phương pháp phù hợp.

5. THẬP THỦ ĐẠO KHÔNG CHỈ LÀ “ẤN VÀO MỘT HUYỆT”

Khi đọc kỹ tài liệu và đối chiếu với lời kể của những người từng quan sát bà Lịch, có thể thấy phương pháp của bà không đơn giản là xác định một điểm rồi dùng ngón tay ấn xuống.
Hệ thống thao tác được mô tả khá đa dạng:
- BẤM – DÍ – DAY – MIẾT – BÓP – KÉO – ĐẨY – DÒ TÌM – KIỂM TRA LẠI.
Bàn tay người thực hành không đứng yên. Người làm phải biết quan sát, sờ tìm, cảm nhận sự thay đổi của da, mô mềm, cơ, gân, khớp và khả năng vận động; đồng thời điều chỉnh lực, hướng và thời gian tác động cho phù hợp.
Chính vì vậy, tài liệu viết chỉ có thể lưu lại một phần của phương pháp. Muốn hiểu và thực hiện đúng, người học còn cần được hướng dẫn trực tiếp, quan sát thao tác, thực hành có giám sát và sửa từng động tác.
Đây có lẽ là lý do Thập Thủ Đạo từng được truyền chủ yếu theo hình thức cầm tay chỉ việc. Đó cũng là thách thức lớn khi phục dựng phương pháp ngày nay: phải kết hợp văn bản cũ với ký ức của học trò, hình ảnh, phim tư liệu và thực hành đối chiếu.

6. VÌ SAO NGÀNH Y TẾ CAO SU QUAN TÂM ĐẾN PHƯƠNG PHÁP NÀY?

Có thể đặt ra một giả thuyết lịch sử hợp lý: các nông trường và đơn vị cao su tập trung đông người lao động; công việc thường nặng nhọc và có thể đi kèm đau cơ xương khớp, chấn thương nghề nghiệp, suy giảm thể lực cùng những khó khăn về điều kiện sinh hoạt và tiếp cận chăm sóc y tế tại cơ sở.
Trong bối cảnh đó, một phương pháp chăm sóc chủ yếu bằng bàn tay, không cần thiết bị phức tạp và có thể triển khai tại chỗ dễ thu hút sự quan tâm của bộ phận y tế.
Giả thuyết này có thể giúp giải thích vì sao Ban Y tế ngành cao su theo dõi, ghi chép và đưa phương pháp của bà Lịch vào tài liệu huấn luyện.
Tuy nhiên, đây vẫn là giả thuyết cần kiểm chứng, chưa nên xem là kết luận lịch sử. Muốn khẳng định chắc chắn, cần tìm thêm công văn, báo cáo y tế, kế hoạch đào tạo, danh sách lớp học, bệnh án và hồ sơ lưu trữ của Tổng cục Cao su cùng các công ty, nông trường liên quan.

7. CUỐN “BẤM HUYỆT CHỮA BỆNH – KHOA THẬP THỦ ĐẠO” NĂM 1985

Hiện còn lưu truyền một bản sách được giới thiệu với tên “Bấm huyệt chữa bệnh – Khoa Thập Thủ Đạo”, thuộc tài liệu của Tổng cục Cao su, in năm 1985, dày khoảng 81 trang.
Các thông tin về nhan đề đầy đủ, đơn vị biên soạn, nơi in, số lượng phát hành và quan hệ giữa bản in này với các ghi chép trước đó vẫn cần được kiểm tra trực tiếp trên bản gốc. Đặc biệt, mốc “bản ghi chép năm 1983 tại Tiền Giang” cần được đối chiếu để xác định đó là bản thảo, một lớp huấn luyện hay một nguồn tài liệu riêng.
Dù chưa thể xem mọi nội dung trong sách là kết luận khoa học đã được chứng minh, cuốn tài liệu vẫn có giá trị lịch sử đặc biệt. Nó giúp chúng ta tìm hiểu:
● Bà Huỳnh Thị Lịch đã thực hành những kỹ thuật nào;
● Người đương thời quan sát và mô tả phương pháp ra sao;
● Những huyệt, thủ pháp và cách xử trí nào đã được ghi lại;
● Kiến thức nào được lựa chọn để đưa vào huấn luyện;
● Ngôn ngữ chuyên môn của phương pháp trong giai đoạn đó;
● Quá trình chuyển từ truyền nghề trực tiếp sang tài liệu hóa.
Quan trọng hơn, sự tồn tại của tài liệu cho thấy phương pháp của bà từng được một bộ phận y tế quan tâm và đưa vào một quá trình huấn luyện có tổ chức. Phạm vi, thời gian và hiệu quả của quá trình ấy là vấn đề cần được nghiên cứu thêm bằng hồ sơ gốc.

8. KÝ ỨC CỦA TÔI VỀ BÀ LỊCH TẠI KHU VỰC CAO SU

Đối với tôi, câu chuyện này không chỉ nằm trên những trang tài liệu cũ.
Trong thời gian còn công tác tại Bệnh viện Đồng Nai, tôi từng có dịp đến thăm bà Huỳnh Thị Lịch tại nơi bà thực hành bấm huyệt trong khu vực công ty cao su.
Tôi vẫn nhớ hình ảnh người bệnh tìm đến với bà. Không có thiết bị cầu kỳ; dụng cụ quan trọng nhất là đôi bàn tay đã tích lũy nhiều năm kinh nghiệm.
Điều để lại trong tôi ấn tượng sâu sắc là những trường hợp yếu hoặc liệt sau tai biến mạch máu não được bà tác động, hỗ trợ vận động. Đây là ký ức quan sát cá nhân của tôi trong bối cảnh lúc bấy giờ, không thay thế bệnh án hay nghiên cứu lâm sàng; nhưng chính hình ảnh ấy đã ở lại trong tôi suốt nhiều thập niên và thôi thúc tôi tìm hiểu lại phương pháp.
Đôi lúc tôi nghĩ rằng, nếu ngày ấy có nhiều thời gian và điều kiện hơn, có lẽ tôi đã theo học bà thật kỹ. Nhưng cuộc đời đôi khi phải đi một vòng rất dài. Mãi nhiều năm sau, tôi mới có cơ hội quay lại, lần tìm từng tài liệu, từng nhân chứng và từng kỹ thuật còn được lưu giữ.

9. NHỮNG CÂU HỎI LỊCH SỬ CÒN BỎ NGỎ

Để phục dựng đầy đủ giai đoạn Thập Thủ Đạo gắn với ngành cao su, cần tiếp tục trả lời những câu hỏi sau:
1. Bà Huỳnh Thị Lịch đã làm việc hoặc thực hành tại đơn vị cao su nào, vào thời gian nào?
2. Ai là người đầu tiên giới thiệu bà với Ban Y tế – Tổng cục Cao su?
3. Bác sĩ Hồ Kiên theo học và ghi chép phương pháp trong khoảng thời gian nào?
4. Bản ghi chép năm 1983 tại Tiền Giang có nguồn gốc và nội dung cụ thể ra sao?
5. Tài liệu in năm 1985 được biên soạn, thẩm định và phát hành theo quy trình nào?
6. Những lớp huấn luyện Thập Thủ Đạo đã được tổ chức ở đâu?
7. Có bao nhiêu cán bộ y tế hoặc học viên từng được đào tạo?
8. Hiện còn danh sách học viên, giáo án, ảnh lớp học hoặc giấy chứng nhận hay không?
9. Có bệnh án, sổ theo dõi hay báo cáo tổng kết kết quả thực hành nào còn được lưu giữ không?
10. Những học trò nào của bà Lịch hoặc bác sĩ Hồ Kiên vẫn còn có thể cung cấp lời kể trực tiếp?
Mỗi câu trả lời tìm được sẽ bổ sung một mảnh ghép cho lịch sử phương pháp.

10. LỜI KÊU GỌI GÓP NHẶT TƯ LIỆU

Tôi tha thiết mong những cô chú, anh chị từng công tác trong ngành cao su; từng gặp bà Huỳnh Thị Lịch, bác sĩ Hồ Kiên; từng tham dự lớp huấn luyện hoặc từng được hướng dẫn phương pháp, nếu còn lưu giữ bất kỳ tư liệu nào, xin cùng đóng góp:
- HÌNH ẢNH – SÁCH – BẢN THẢO – SỔ TAY – CÔNG VĂN – DANH SÁCH HỌC VIÊN – GIẤY CHỨNG NHẬN – BỆNH ÁN – KỶ NIỆM – CÂU CHUYỆN.
Khi tiếp nhận, cần ghi rõ người cung cấp, thời gian, địa điểm, nhân vật trong ảnh, nguồn gốc tài liệu và mức độ xác thực. Bản gốc nên được số hóa chất lượng cao và bảo quản cẩn thận; bản sao cần có mã số để tránh thất lạc hoặc nhầm nguồn.
Một người giữ một mảnh. Mười người giữ mười mảnh. Nếu biết cùng nhau góp nhặt và đối chiếu, một ngày nào đó chúng ta có thể phục dựng được gần trọn vẹn bức tranh về bà Lịch và Thập Thủ Đạo.

11. GIÁ TRỊ LỚN NHẤT CỦA DẤU MỐC NGÀNH CAO SU

Giá trị của giai đoạn này không nằm ở việc khẳng định mọi tác dụng chữa bệnh được truyền lại đều đã được khoa học chứng minh.
Giá trị cốt lõi nằm ở chỗ:
- MỘT KINH NGHIỆM ĐÃ ĐƯỢC GHI CHÉP.
- MỘT NGƯỜI THẦY ĐÃ ĐƯỢC QUAN SÁT.
- MỘT HỆ THỐNG THAO TÁC ĐÃ ĐƯỢC MÔ TẢ.
- MỘT PHƯƠNG PHÁP ĐÃ ĐƯỢC ĐƯA VÀO HUẤN LUYỆN.
Nhờ đó, hơn bốn mươi năm sau, chúng ta vẫn còn một sợi dây để lần ngược trở lại tìm hiểu cuộc đời, kỹ thuật và đóng góp của Lương y Huỳnh Thị Lịch.
Nhiệm vụ của thế hệ hôm nay là đi thêm một bước:
- TỪ GHI CHÉP → HỆ THỐNG HÓA.
- TỪ KINH NGHIỆM → ĐÁNH GIÁ.
- TỪ TRUYỀN NGHỀ → ĐÀO TẠO CÓ CHUẨN MỰC.
- TỪ CA BỆNH ĐƯỢC KỂ LẠI → HỒ SƠ CÓ THEO DÕI.
- TỪ DI SẢN DÂN GIAN → NGHIÊN CỨU AN TOÀN, MINH BẠCH VÀ CÓ TRÁCH NHIỆM.
Việc phục dựng cần giữ đúng nguyên tắc: tôn trọng người đi trước nhưng không phóng đại; trân trọng kinh nghiệm nhưng không thay thế chẩn đoán và điều trị y khoa; bảo tồn kỹ thuật nhưng đồng thời đánh giá độ an toàn, chỉ định và chống chỉ định.
Đó là con đường để di sản của bà Huỳnh Thị Lịch không bị thất truyền và có thể tiếp tục được tìm hiểu nghiêm túc trong thời đại mới.
> NGÀNH CAO SU ĐÃ GÓP PHẦN LƯU LẠI MỘT PHẦN DẤU VẾT.
> HÔM NAY, CHÚNG TA CÓ TRÁCH NHIỆM TÌM LẠI PHẦN CÒN THIẾU.

NHÀ CẢM XẠ DƯ QUANG CHÂU
GSTS DD Y DƯỢC HỌC CỔ TRUYỀN